สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) โดยศูนย์วิชาการนโยบายระบบสุขภาพท้องถิ่น (ศสท) เปิดตัวรายงาน TWBI ฉบับสมบูรณ์ครั้งแรกที่ครอบคลุมระดับประเทศ 12 เขตสุขภาพ และครบทั้ง 77 จังหวัด บนมาตรฐานการวัดเดียวกัน พบว่าแม้คะแนนรวมประเทศจะอยู่ที่ 64.44 จาก 100 คะแนน แต่ตัวเลขเฉลี่ยนี้ซ่อนความเหลื่อมล้ำระหว่างพื้นที่ไว้มาก โดยเฉพาะเมื่อลงลึกถึงระดับตัวชี้วัด บางเรื่องต่างกันระหว่างจังหวัดเกือบ 5 เท่า
เมื่อค่าเฉลี่ยประเทศไม่ได้บอกเรื่องราวทั้งหมด
“64.44 คะแนน จากคะแนนเต็ม 100” คือตัวเลขที่สรุปความอยู่ดีมีสุขของคนไทยทั้งประเทศไว้ในบรรทัดเดียว แต่เบื้องหลังตัวเลขกลมๆ ตัวนี้ คือเรื่องราวของคนที่อาศัยอยู่คนละจังหวัดกัน ซึ่งมีโอกาสในชีวิตแตกต่างกันมากกว่าที่ค่าเฉลี่ยเพียงค่าเดียวจะบอกได้
รายงานสถานการณ์ความอยู่ดีมีสุขของประเทศไทย 2569 ฉบับสมบูรณ์ หรือ Thailand Well-Being Index (TWBI) สช.) เพิ่งเผยแพร่ข้อมูลครบทั้ง 77 จังหวัดเป็นครั้งแรกพบว่าเด็กที่เกิดในบางจังหวัดมีโอกาสมีชีวิตยืนยาวกว่าเด็กที่เกิดในอีกจังหวัดหนึ่งถึงกว่า 6 ปี อัตราการเสียชีวิตด้วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรังในบางพื้นที่สูงกว่าอีกพื้นที่เกือบ 4 เท่า ความชุกของโรคซึมเศร้าต่างกันได้เกือบ 5 เท่า และแม้แต่เรื่องพื้นฐานอย่างการมีกิจกรรมทางกายเพียงพอก็ยังต่างกันเกือบ 4 เท่า
ระหว่างจังหวัดที่ทำได้ดีที่สุดกับจังหวัดที่ทำได้น้อยที่สุด ตัวเลขเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องของโชคชะตา แต่สะท้อนความแตกต่างของระบบบริการ สิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และโอกาสที่แต่ละพื้นที่สั่งสมมาตลอดหลายสิบปี
เมื่อประมวลคะแนนรวมทั้ง 5 มิติเป็นรายจังหวัด จังหวัดที่คะแนนรวมสูงสุดของประเทศคือ “ตรัง” ด้วยคะแนน 80.61 จาก 100 ตามมาด้วยระยอง เพชรบุรี กระบี่ และขอนแก่น ส่วนจังหวัดอันดับ 6-10 ได้แก่ สงขลา สุราษฎร์ธานี ชุมพร ฉะเชิงเทรา และภูเก็ต
ดังตารางด้านล่าง:
ที่น่าสนใจยิ่งกว่าตัวเลขอันดับ คือสิ่งที่ซ่อนอยู่ข้างใต้ ตรัง ซึ่งครองอันดับ 1 ของประเทศ กลับมีคะแนนมิติสังคมและเศรษฐกิจเพียง 44.93 คะแนน ต่ำที่สุดในบรรดา 5 มิติของตัวเอง นั่นหมายความว่าจังหวัดที่ “ดีที่สุด” ในภาพรวม ก็ยังมีจุดอ่อนเชิงโครงสร้างที่ชัดเจนในตัวเอง และเมื่อดูให้ลึกลงไปในจังหวัด Top 10 ทั้งหมด จะพบรูปแบบคล้ายกัน: ระยอง (อันดับ 2) และภูเก็ต (อันดับ 10) ซึ่งเป็นสองจังหวัดเศรษฐกิจชั้นนำของประเทศ กลับมีคะแนนมิติการมีส่วนร่วมของประชาชนเพียง 50.09 และ 37.62 คะแนนตามลำดับ ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยประเทศในมิตินี้อย่างชัดเจน คำถามที่ตามมาคือ ความเจริญทางเศรษฐกิจกับพลังการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนกำลังเติบโตสวนทางกันอยู่หรือไม่ และ “ติดอันดับต้นของประเทศ” ควรทำให้สังคมวางใจ หรือควรเป็นสัญญาณเตือนว่าแม้แต่ผู้นำก็ยังมีการบ้านที่ต้องทำ
ภาพสะท้อนความย้อนแย้งแบบเดียวกันนี้ยังปรากฏที่กรุงเทพมหานคร ซึ่งมีคะแนนมิติสุขภาพสูงถึง 94.74 เกือบเต็มคะแนน แต่กลับมีคะแนนด้านการมีส่วนร่วมของประชาชนต่ำเพียง 35.65 คะแนน ต่ำที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ เมืองที่ “สุขภาพดี” กับเมืองที่ “คนมีพลังร่วม” จึงไม่ใช่เรื่องเดียวกันเสมอไป และยิ่งตอกย้ำคำถามเดิมว่า ความเจริญทางวัตถุและบริการ อาจไม่ได้แปลงเป็นความเข้มแข็งของพลเมืองโดยอัตโนมัติ
ถ้าแม้แต่จังหวัดอันดับ 1 ของประเทศยังมีมิติที่คะแนนต่ำกว่า 45 คะแนน และจังหวัดในกลุ่ม Top 10 เองก็ยังมีจุดอ่อนด้านการมีส่วนร่วมของประชาชน คำถามที่ท้าทายสังคมไทยจึงไม่ใช่แค่ “จังหวัดไหนดีที่สุด” แต่คือ “ความอยู่ดีมีสุขที่แท้จริง” ควรนิยามจากคะแนนรวมที่สูง หรือจากความสมดุลระหว่างมิติต่างๆ กันแน่ และหากแม้แต่พื้นที่ที่มีทรัพยากรและความพร้อมมากที่สุดของประเทศยังไปไม่ถึงความสมดุลนั้น จังหวัดที่เหลืออีก 67 จังหวัดจะมีโอกาสไปถึงจุดนั้นได้อย่างไร โดยเฉพาะเมื่อรายงานยังชี้ว่าความแตกต่างระหว่างเขตสุขภาพที่ดีที่สุดกับแย่ที่สุดสูงถึง 72.18 เทียบกับ 57.84 คะแนน ซึ่งสะท้อนว่าปัญหาไม่ได้จำกัดอยู่แค่บางจังหวัด แต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่กระจายอยู่ทั่วทั้งภูมิภาค
สิ่งที่ สช. และคณะผู้จัดทำย้ำเสมอคือ TWBI ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อจัดอันดับหรือตัดสินว่าจังหวัดใดดีกว่าใคร แต่เพื่อชวนให้ทุกฝ่ายตั้งคำถามร่วมกันว่า เหตุใดพื้นที่ในประเทศเดียวกันจึงมีโอกาสในชีวิตต่างกันได้ถึงเพียงนี้ และจะร่วมกันแก้ไขได้อย่างไร ดังคำกล่าวของ ศ.นพ.ประเวศ วะสี ที่ปรากฏอยู่ในหน้าแรกของรายงานว่า “สังคมจะมั่นคงและยั่งยืนได้ ต้องสร้างจากฐานราก ไม่ใช่สร้างจากยอด”
เพื่อไม่ให้ตัวเลขเหล่านี้หยุดอยู่เพียงหน้ารายงาน สช. จึงจัดทำ “TWBI Transformation Playbook” เป็นคู่มือประกอบ แนะนำแนวทางที่แต่ละจังหวัดและหน่วยงานในพื้นที่จะนำข้อมูลไปใช้เปิดวงพูดคุย กำหนดวาระร่วม และลงมือเปลี่ยนแปลงอย่างจริงจัง เพราะท้ายที่สุดแล้ว ความอยู่ดีมีสุขของคนไทยจะไม่มีวันสมบูรณ์ หากยังมีบางจังหวัด — แม้แต่จังหวัดอันดับ 1 — ถูกทิ้งไว้ข้างหลังในบางมิติของชีวิต
ตัวเลขค่าเฉลี่ย
อ่านข้อมูลละเอียดได้ที่ https://www.nationalhealth.or.th/ebook/199